Dinozaury

235 milionów lat
lub 57 metrów przed dniem dzisiejszym

Epoka: mezozoik / trias

Część płazów przeksz­tałca się w gady lepiej przy­sto­so­wane do życia na lądzie. Należą do nich wczesne dino­z­aury. Ogromne erup­cje wulkanów powo­dują piąte masowe wymier­a­nie 200 milionów lat temu. Ta kata­strofa zabija 50% wszyst­kich orga­niz­mów wodnych i 30% orga­niz­mów lądo­wych. W jej rezu­lta­cie dino­z­aury podbi­jają planetę.

Ilus­tracja: Bernd Kammer­meier na podsta­wie motywu „Fasci­na­tion Dino­saurs” (Ravens­bur­ger) *

Panu­jący klimat jest gorący i suchy. Pusty­nie i suche równiny są charak­te­ry­sty­czne w centrum super­kon­ty­nentu Pangea, na północy i połud­niu znaj­dują się rozle­głe obszary leśne. Bieguny są wolne od lodu. Pod koniec triasu Pangea zaczyna się rozpadać.

Tę infor­mację w pros­tym języku znajdzi­esz na stro­nie evokids.de.


Czasy dino­z­aurów rozpo­c­zy­nają się w śred­nio­wie­czu Ziemi, w mezozoiku. Na początku pierws­zego okresu, czyli triasu, 235 milionów lat temu, atmos­fera miała 16% zawar­tości O2 i 1750 ppm CO2 (dla porówna­nia dzisiaj: 21% O2 i 400 ppm CO2). Nasze współc­zesne konty­nenty twor­zyły ciągłą masę lądową Pangea (z greckiego: cała Ziemia) o jedno­li­tym i ciepłym klimacie. Roślin­ność skła­dała się głów­nie z paproci drze­wi­as­tych, skrzy­pów i prymi­tywnych drzew iglas­tych (iglaków).
Dino­z­aury (gr. jaszcz­urka) należą do dużej grupy owod­niow­ców, czyli kręgow­ców lądo­wych, które dzięki swoim jajom mogą rozmnażać się nieza­leż­nie od wody. Owod­niowce z kolei dzielą się na synaps­idy, z której między innymi wyło­niły się ssaki, oraz zaur­ops­idy (repti­lia). Należą do nich wszyst­kie gady, czyli żyjące do dziś dino­z­aury oraz wymarłe dino­z­aury, a także ptaki.

Termin „dino­z­aur” powstał w czasie, gdy skami­e­niałe szczątki szkie­le­towe płazów i gadów nie mogły być jeszcze wyraź­nie rozróż­nione. W prze­ci­wieńst­wie do płazów, gady są chro­nione przed odwod­nien­iem przez łuski rogowe, pancerz rogowy lub gruby zrogo­wa­ciały naskó­rek i, jak wspom­niano powyżej, tworzą jajo, w którym zaro­dek rośnie w wypeł­nio­nej wodą skoru­pie (owod­nia).

Dino­z­aury dzielą się na grupę dino­z­aurów morskich i grupę archo­z­aurów.

Dino­z­aury morskie
  • Icht­h­yop­te­rygi były gadami, które z czasem przy­sto­so­wały się do życia morskiego. Ich budowa przy­po­mi­nała dzisie­jsze ryby, stąd nazwa. Lati­me­ria jest żyją­cym potomkiem.
  • Płet­wo­jaszc­zury (zaurop­te­rygi) były gadami, które również żyły w wodzie. Budowa ciała płet­wo­jaszc­zura znacz­nie się różni, ponie­waż nie ma on płetw, a cztery odnóża pływne.

Największe dino­z­aury morskie miały do 26 m długo­ści, ważyły 150 ton i mogły porus­zać się z pręd­kością do 50 km/h.

Dino­z­aury morskie. Powyżej: obraz szas­ta­z­aura, przed­sta­wi­ciela gigan­ty­cz­nych ichtio­z­aurów z triasu. Poniżej: obraz cere­sio­sau­rus calca­gnii, płet­wo­jaszc­zura o długo­ści od 2 do 3 metrów ze środ­ko­wego triasu Europy. Autor: Dmitry Bogd­a­nov — dmitrchel@mail.ru, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=3343922

Archo­z­aury

Archo­z­aury zyskały na maso­wym wymier­a­niu pod koniec permu. Zajmo­wały nisze ekolo­giczne, które wówczas jeszcze prymi­tywne syna­psydy (kręgowce lądowe) uwol­niły przez wygi­nięcie. Rozmnażały się przez skła­da­nie jaj. Archo­z­aury obej­mują kroko­dyle, pter­o­z­aury i dino­z­aury.

Pter­o­z­aury były jaszc­zu­rami, które potra­fiły latać. Nie miały piór, lecz membranę lotną rozpiętą między bardzo wydłuż­onym małym palcem przed­niej nogi a tylną. Ich rozwój rozpo­c­zął się około 215 milionów lat temu. Najm­nie­jsze z nich miały wiel­kość drozda, największe osią­gały rozpię­tość skrzy­deł 12 metrów oraz masę ciała 100–200 kg.

Pter­o­z­aur. Obraz pter­an­odona powstał jako ilus­tracja do karty z zestawu 30 kart kolek­c­jo­n­ers­kich zaty­tuło­wa­nej „Zwier­zęta pier­wot­nego świata”. Nama­lo­wany został przez Hein­ri­cha Hardera (1858–1935). https://de.wikipedia.org/wiki/Flugsaurier#/media/Datei:Pteranodon_hharder.jpg

Obec­nie pter­o­z­aury są podzie­lone na dwie grupy, pter­o­z­aury o długich ogonach (Rham­phor­hyn­choiea) i pter­o­z­aury o krót­kich ogonach (Ptero­dac­ty­lo­idea), przy czym pter­o­z­aury o krót­kich ogonach wywodzą się od pter­o­z­aurów o długich ogonach.

Dino­z­aury żyły tylko na lądzie i nie potra­fiły latać ani pływać. Dino w starożyt­nym języku greckim oznacza „okro­pny”. Tak więc dino­z­aur oznacza „straszną jaszcz­urkę”. Dino­z­aury oddy­chały płucami.

Dino­z­aury dzieli się na dwie duże grupy: dino­z­aury gadzio­mied­niczne (Sauri­s­chia) i dino­z­aury ptasio­mied­niczne (Orni­ti­s­chia). U dino­z­aurów gadzio­mied­nicz­nych kość łonowa skie­ro­wana jest do przodu i do dołu, podczas gdy u dino­z­aurów ptasio­mied­nicz­nych kość łonowa jest skie­ro­wana do tyłu. Naukowcy pode­jr­ze­wają, że wszyst­kie dino­z­aury ptasio­mied­niczne były roślinożercami.

Porówna­nie dino­z­aurów gadzio­mied­nicz­nych i ptasio­mied­nicz­nych. Duża górna kość, kość biod­rowa (czer­wona), jest połąc­zona z kręgosłu­pem szere­giem mocnych żeber; jego dolna krawędź tworzy górną część panewki. Kość łonowa (poma­rańc­zowa) leży pod kością biod­rową, a za nią kość kuls­zowa (brązowa). U dino­z­aurów gadzio­mied­nicz­nych kości te są ułożone mniej więcej tak, jak u innych gadów, kość łonowa skie­ro­wana jest w dół i nieco do przodu, a kość kuls­zowa do tyłu. W efek­cie uzys­kuje się konstruk­cję trój-belkową. U dino­z­aurów ptasio­mied­nicz­nych kość łonowa jest wąska, leży wzdłuż kości kuls­zowej i jest skie­ro­wana do tyłu. Daje to w rezu­lta­cie struk­turę dwu-belkową.https://de.wikipedia.org/wiki/Echsenbeckensaurier#/media/Datei:Echsen-vogelbecken.svg

Wszyst­kie dino­z­aury mają po dwa doły skro­niowe (czaszka diap­si­dalna) po każdej stro­nie czaszki. Były częściowo mięsożer­cami, a częściowo rośli­nożer­cami. U więks­zości dino­z­aurów tylne końc­zyny są dłuższe i mocnie­jsze niż przed­nie. Porus­za­nie się na dwóch nogach jest u nich bard­ziej rozpows­zech­nione i pier­wotne niż na czterech.

Najw­c­ześ­nie­jsze dino­z­aury porus­zały się zwin­nie i blisko ziemi i zwykle nie były cięższe niż 20 do 30 kg. Ze względu na zmie­n­ione położe­nie mied­nicy dino­z­aury mogły stać się znacz­nie cięższe niż gady. Wraz z jurą rozpo­c­zął się trend wzrostu do wiel­kich rozmi­arów, który osią­g­nął swój szczyt dopiero w kredzie.

Duże, większe, największe

Około 150 milionów lat temu, pod koniec jury, Pangea się rozpa­dła. Poziom morza podno­sił się powoli i powsta­wały szero­kie, płyt­kie morza. Strefy suche zostały wyparte, a klimat stał się ogól­nie bard­ziej wilgotny. Rozwinęła się bujna, tropi­kalna roślin­ność, która była niez­będna jako źródło poży­wie­nia dla gigan­ty­cz­nych dinozaurów.

Jednym z powo­dów, dla których dino­z­aury mogły rosnąć tak duże, była praw­do­pod­ob­nie budowa ich płuc. Z jednej strony były oczy­wiście również duże, ale przede wszystkim były tak zapro­jek­t­owane przy pomocy kilku komór powie­trz­nych, aby zawsze przepły­wało przez nie świeże powie­trze. Zasada jest podobna do tej w kobzie i nadal wystę­puje u dzisie­js­zych ptaków. Na przy­kład, podczas gdy w płucach ssaków po wyde­chu zawsze znaj­duje się powie­trze ubogie w tlen (jest to również nazy­wane „martwą prze­strze­nią”), przez płuca ptaków podczas wdechu i wyde­chu przepływa zawsze powie­trze bogate w tlen, dzięki czemu orga­nizm ma znacz­nie więcej dost­ęp­nego tlenu dla przemi­any materii.

Przepływ powie­trza przez płuca ptaka. Przez system worków powie­trz­nych powie­trze bogate w tlen zawsze przepływa przez płuca podczas wdechu i wyde­chu (A normalny, B forsowny oddech; 1 tcha­wica, 2 paleo­pulmo, 3 neopulmo, 4 tylny system worków powie­trz­nych, 5 przedni system worków powie­trz­nych; czer­w­ony: świeże powie­trze, niebie­ski: powie­trze o niskiej zawar­tości tlenu, fiole­towy: powie­trze mies­zane). https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Respiration-in-birds.png

Porówna­nie systemu worków powie­trz­nych ptaków i dino­z­aurów. Zina Deretsky, Natio­nal Science Foun­da­tion (orygi­nalny podpis zastą­piony przez niemiecki) / Public domain. Dzięki uprzej­mości: Natio­nal Science Foun­da­tion. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Dino_bird_air_sac_(Ger).jpg

Największe dino­z­aury miały do 58 m długo­ści i 100 ton wagi. Były rośli­nożer­cami. Gatunki mięsożerne czer­pały korzyści z gigan­ty­cz­nego rozmiaru zdoby­czy, a także rosły bardzo duże, ale ponie­waż tylko ułamek ener­gii docierał do każdego kole­j­n­ego ogniwa łańcu­cha pokar­mo­wego, nie są one tak duże jak zwier­zęta rośli­nożerne. Najs­zybsze dino­z­aury, np. ptaki drapieżne rozpęd­zały się do 70 km/h.

Jak wyginęły dinozaury?

Więks­zość naukow­ców zakłada, że za wygi­nięcie dino­z­aurów odpo­wied­zi­alny jest meteo­ryt o śred­nicy około 10 km. Miał on uder­zyć w dzisie­jszy Meksyk około 65,5 miliona lat temu. Spowo­do­wał gwał­towne trzę­sie­nie ziemi. Potem na całym świe­cie wystą­piły ogromne fale pływowe i pożary lasów. W powie­trze wzbiło się tyle ziemi i kurzu, że niebo całko­wi­cie pociem­niało i na powier­z­ch­nię Ziemi nie docier­ało już świa­tło słon­eczne. Spowo­do­wało to długą zimę, która trwała wiele lat. W tym czasie zginęło wiele roślin i zwier­ząt. Dino­z­aury, które były uzależ­nione od dużych ilości poży­wie­nia, również nie były w stanie przeżyć z powodu zaist­niałego braku poży­wie­nia. [FC]

* Powyższa ilus­tracja autorstwa Bernda Kammer­mei­era jest oparta na obra­zie z ukła­danki dla dzieci „Faszi­na­tion Dino­sau­rier”, którą można kupić u w sklepie Ravens­bur­ger.

Komentowanie jest wyłączone.