{"id":553,"date":"2018-09-09T19:37:24","date_gmt":"2018-09-09T17:37:24","guid":{"rendered":"http:\/\/baustelle.evolutionsweg.de\/?p=553"},"modified":"2023-05-12T21:38:15","modified_gmt":"2023-05-12T19:38:15","slug":"methoden-zur-altersbestimmung","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/evolutionsweg.de\/pl\/methoden-zur-altersbestimmung\/","title":{"rendered":"Metody okre\u015blania wieku"},"content":{"rendered":"

Istnieje wiele metod okre\u00ad\u015bla\u00adnia wieku obiek\u00adt\u00f3w, takich jak arte\u00adfakty (tj. przed\u00admioty wytwo\u00adrzone przez cz\u0142o\u00adwieka), z\u0142o\u017ca mine\u00adra\u00ad\u0142\u00f3w lub substan\u00adcji orga\u00adnicz\u00adnych lub skamie\u00adnia\u00ad\u0142o\u00ad\u015bci. Zasad\u00adni\u00adczo dzieli si\u0119 je na wzgl\u0119dne<\/strong> i bezwzgl\u0119dne okre\u00ad\u015ble\u00adnia wieku<\/strong>. Przy ka\u017cdym okre\u00ad\u015ble\u00adniu wieku wyniki s\u0105 wery\u00adfi\u00adko\u00adwane innymi meto\u00addami w celu wykry\u00adcia sprzecz\u00adno\u00ad\u015bci, a tym samym wyklu\u00adcze\u00adnia b\u0142\u0119d\u00f3w.<\/p>\n

\nStra\u00adty\u00adgra\u00adfia<\/span><\/summary>\n

Ta metoda opiera si\u0119 na prawie stra\u00adty\u00adgra\u00adfii. Jest to nauka o kolej\u00adno\u00ad\u015bci i kontek\u00adstu warstw<\/strong> w arche\u00adolo\u00adgii lub pale\u00adon\u00adto\u00adlo\u00adgii. Wynika to z zasady, \u017ce sekwen\u00adcja warstw osad\u00f3w jest m\u0142od\u00adsza od do\u0142u do g\u00f3ry, pod warun\u00adkiem, \u017ce nie zosta\u0142y one naru\u00adszone przez procesy tekto\u00adniczne lub zdarze\u00adnia wulka\u00adniczne. Stra\u00adty\u00adgra\u00adfia s\u0142u\u017cy przede wszyst\u00adkim do okre\u00ad\u015bla\u00adnia wzgl\u0119d\u00adnego wieku, ale obec\u00adnie nadaje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c przy\u00adnaj\u00admniej z grub\u00adsza do okre\u00ad\u015ble\u00adnia wieku bezwzgl\u0119d\u00adnego, ponie\u00adwa\u017c wi\u0119k\u00adszo\u015b\u0107 warstw geolo\u00adgicz\u00adnych zosta\u0142a zbadana bardzo wiary\u00adgod\u00adnie, a ich wiek i kolej\u00adno\u015b\u0107 zosta\u0142y dobrze okre\u00ad\u015blone. Je\u015bli wi\u0119c obiekt mo\u017cna przy\u00adpi\u00adsa\u0107 do znanej warstwy geolo\u00adgicz\u00adnej, to jego wiek r\u00f3wnie\u017c mie\u015bci si\u0119 w grani\u00adcach wieku tej warstwy.<\/p>\n

<\/p>\n

Znaczne uwar\u00adstwie\u00adnie w wyniku erup\u00adcji wulka\u00adn\u00f3w<\/strong> na Made\u00adrze. (\u0179r\u00f3d\u0142o: GerritR na https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Geschichtete_Tephra_zwischen_Pico_do_Areeiro_und_Pico_Ruivo,_Madeira.jpg)<\/p>\n<\/details>\n

\nDendro\u00adchro\u00adno\u00adlo\u00adgia<\/span><\/summary>\n

Zasada tej metody wyzna\u00adcza\u00adnia wieku opiera si\u0119 na charak\u00adte\u00adry\u00adstycz\u00adnej sekwen\u00adcji s\u0142oj\u00f3w rocz\u00adnych w drew\u00adnie<\/strong>, kt\u00f3re powsta\u0142y w kolej\u00adnych latach przy r\u00f3\u017cnych warun\u00adkach mete\u00adoro\u00adlo\u00adgicz\u00adnych. Powsta\u0142e kalen\u00adda\u00adrze dendro\u00adchro\u00adno\u00adlo\u00adgiczne si\u0119gaj\u0105 obec\u00adnie 12500 lat wstecz.<\/p>\n

Wiek drew\u00adnia\u00adnych belek, pni drzew lub podob\u00adnych prze\u00adtwo\u00adrzo\u00adnych frag\u00admen\u00adt\u00f3w drewna, kt\u00f3re znaj\u00adduj\u0105 si\u0119 w zwi\u0105zku z arte\u00adfak\u00adtami, mo\u017cna okre\u00ad\u015bli\u0107 abso\u00adlut\u00adnie z du\u017c\u0105 rozdziel\u00adczo\u00ad\u015bci\u0105 czasow\u0105.<\/p>\n

<\/p>\n

Pr\u00f3bka belki dendro\u00adchro\u00adno\u00adlo\u00adgicz\u00adnej z ratu\u00adsza w G\u00f6den\u00adroth (d\u0105b)<\/strong> z ratu\u00adsza w <\/em>G\u00f6den\u00adroth<\/em><\/a> (d\u0105b). (\u0179r\u00f3d\u0142o: Stefan K\u00fchn, <\/em>https:\/\/commons.wikimedia.org\/wiki\/File:Dendrochronologie.jpg<\/em><\/a>. Licen\u00adcja: <\/em>GFDL<\/span><\/em><\/a>)<\/em> <\/em><\/p>\n<\/details>\n

\nRadio\u00adme\u00adtryczne wyzna\u00adcza\u00adnie wieku<\/span><\/summary>\n

Inn\u0105 abso\u00adlutn\u0105 metod\u0105 dato\u00adwa\u00adnia jest dato\u00adwa\u00adnie radio\u00adme\u00adtryczne, kt\u00f3re opiera si\u0119 na wsp\u00f3l\u00adnej zasadzie.<\/p>\n

\n

Zasada radiometrycznego wyznaczania wieku<\/h4>\n

Ka\u017cda substan\u00adcja sk\u0142ada si\u0119 z atom\u00f3w pier\u00adwiast\u00adk\u00f3w chemicz\u00adnych. Ka\u017cdy pier\u00adwia\u00adstek jest z kolei scha\u00adrak\u00adte\u00adry\u00adzo\u00adwany przez jego liczb\u0119 porz\u0105d\u00adkow\u0105<\/strong>. Odpo\u00adwiada to licz\u00adbie proto\u00adn\u00f3w<\/strong> w j\u0105drze atom\u00f3w. J\u0105dro atomowe sk\u0142ada si\u0119 z proto\u00adn\u00f3w i neutro\u00adn\u00f3w<\/strong>. Pier\u00adwiastki chemiczne o r\u00f3\u017cnej licz\u00adbie neutro\u00adn\u00f3w nazy\u00adwane s\u0105 izoto\u00adpami. Czy izotop jest stabilny, czy radio\u00adak\u00adtywny, zale\u017cy od liczby neutro\u00adn\u00f3w w j\u0105drze atomo\u00adwym. Stabilny w\u0119giel mo\u017ce mie\u0107 6 proto\u00adn\u00f3w i 6 neutro\u00adn\u00f3w (12<\/sup>C), ale stabilna jest r\u00f3wnie\u017c kombi\u00adna\u00adcja 6 proto\u00adn\u00f3w i 7 neutro\u00adn\u00f3w (13<\/sup>C). Najob\u00adfi\u00adciej wyst\u0119\u00adpu\u00adj\u0105\u00adcym izoto\u00adpem w\u0119gla w przy\u00adro\u00addzie jest 12<\/sup>C z udza\u00ad\u0142em 98,9%. Ca\u0142ko\u00adwita liczba proto\u00adn\u00f3w i neutro\u00adn\u00f3w<\/strong> w j\u0105drze atomo\u00adwym odpo\u00adwiada licz\u00adbie maso\u00adwej<\/strong> odpo\u00adwied\u00adniego izotopu. Izotopy w\u0119gla z mniej ni\u017c 6 neutro\u00adnami (10<\/sup>C, 11<\/sup>C) i te z wi\u0119cej ni\u017c 7 neutro\u00adnami (14<\/sup>C, 15<\/sup>C) s\u0105 radio\u00adak\u00adtywne<\/strong> i rozpa\u00addaj\u0105 si\u0119 na inny pier\u00adwia\u00adstek z okre\u00adsem p\u00f3\u0142tr\u00adwa\u00adnia specy\u00adficz\u00adnym dla danego izotopu (patrz poni\u00ad\u017cej). Przy\u00adk\u0142ady: \u03b2+<\/sup>-rozpad: 11<\/sup>C \u2192 11<\/sup>B und \u03b2-<\/sup>-rozpad: 14<\/sup>C \u2192 14<\/sup>N.<\/span><\/p>\n

Izotop radio\u00adak\u00adtywny 14<\/sup>C odgrywa wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w okre\u00ad\u015bla\u00adniu wieku substan\u00adcji orga\u00adnicz\u00adnych (patrz poni\u00ad\u017cej). Izotopy radio\u00adak\u00adtywne o bardzo d\u0142ugim okre\u00adsie p\u00f3\u0142tr\u00adwa\u00adnia s\u0142u\u017c\u0105 do okre\u00ad\u015bla\u00adnia wieku staro\u00ad\u017cyt\u00adnych forma\u00adcji ziem\u00adskich i wieku naszego Uk\u0142adu S\u0142onecznego.<\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Dwa izotopy w\u0119gla:<\/strong> J\u0105dro 12<\/sup>C sk\u0142ada si\u0119 z 6 proto\u00adn\u00f3w i 6 neutro\u00adn\u00f3w. 14<\/sup>C ma r\u00f3wnie\u017c 6 proto\u00adn\u00f3w, ale o 2 wi\u0119cej neutro\u00adn\u00f3w, co daje w sumie 8 neutro\u00adn\u00f3w. 12<\/sup>C jest stabilny, podczas gdy 14<\/sup>C \u0142atwo si\u0119 rozpada.<\/p>\n

Czas, w kt\u00f3rym pewna pocz\u0105t\u00adkowa ilo\u015b\u0107 izotopu jest prze\u00adkszta\u0142\u00adcana do po\u0142owy, nazy\u00adwany jest okre\u00adsem p\u00f3\u0142tr\u00adwa\u00adnia. Na przy\u00adk\u0142ad okres p\u00f3\u0142tr\u00adwa\u00adnia 14<\/sup>C wynosi 5730 lat. Okresy p\u00f3\u0142tr\u00adwa\u00adnia s\u0105 znane dla wszyst\u00adkich (!) natu\u00adral\u00adnych izoto\u00adp\u00f3w promie\u00adnio\u00adtw\u00f3r\u00adczych. Szcze\u00adg\u00f3ln\u0105 cech\u0105 rozpadu radio\u00adak\u00adtyw\u00adnego jest to, \u017ce zacho\u00addzi on ca\u0142ko\u00adwi\u00adcie nieza\u00adle\u017c\u00adnie od masy, tempe\u00adra\u00adtury, ci\u015bnie\u00adnia lub innych wp\u0142y\u00adwa\u00adj\u0105\u00adcych zmien\u00adnych i zawsze ze sta\u0142\u0105 pr\u0119d\u00adko\u00ad\u015bci\u0105 dla ka\u017cdej wystar\u00adcza\u00adj\u0105co du\u017cej ilo\u015bci izotopu promieniotw\u00f3rczego.<\/p>\n

<\/p>\n

Okres p\u00f3\u0142tr\u00adwa\u00adnia:<\/strong> Okres p\u00f3\u0142tr\u00adwa\u00adnia niesta\u00adbil\u00adnego izotopu opisuje prze\u00addzia\u0142 czasu, w kt\u00f3rym dok\u0142ad\u00adnie po\u0142owa ilo\u015bci izotopu obec\u00adnego na pocz\u0105tku tego prze\u00addzia\u0142u zanika.<\/p>\n

Je\u015bli znany jest stosu\u00adnek ilo\u015bciowy mi\u0119dzy stabil\u00adnym i radio\u00adak\u00adtyw\u00adnym izoto\u00adpem w momen\u00adcie powsta\u00adnia substan\u00adcji, i por\u00f3wna si\u0119 go z aktu\u00adal\u00adnie stwier\u00addzo\u00adnym stosun\u00adkiem ilo\u015bci izotopu promie\u00adnio\u00adtw\u00f3r\u00adczego do ilo\u015bci zwi\u0105\u00adza\u00adnego z nim stabil\u00adnego izotopu w tej substan\u00adcji, mo\u017cna okre\u00ad\u015bli\u0107 wiek substancji.<\/p>\n

Okre\u00ad\u015ble\u00adnie stosunku ilo\u015bcio\u00adwego isoto\u00adp\u00f3w, kt\u00f3ry istnia\u0142 w pewnym momen\u00adcie pocz\u0105t\u00adko\u00adwym, nazywa si\u0119 kali\u00adbra\u00adcj\u0105. Dzi\u015b wiadomo, \u017ce tempo tworze\u00adnia si\u0119 izoto\u00adp\u00f3w podle\u00adga\u0142o znacz\u00adnym waha\u00adniom w ci\u0105gu histo\u00adrii Ziemi. Jest to brane pod uwag\u0119 podczas kali\u00adbra\u00adcji. Oczy\u00adwi\u00ad\u015bcie wa\u017cne jest r\u00f3wnie\u017c, aby upew\u00adni\u0107 si\u0119, \u017ce \u017cadne p\u00f3\u017aniej\u00adsze wzbo\u00adga\u00adce\u00adnie (lub zubo\u00ad\u017ce\u00adnie) obiektu bada\u00adnia izoto\u00adpem promie\u00adnio\u00adtw\u00f3r\u00adczym nie zosta\u00adnie przeoczone.<\/p>\n

Metoda dato\u00adwa\u00adnia radio\u00adlo\u00adgicz\u00adnego dzia\u0142a nieza\u00adwod\u00adnie do wieku 9\u201310 okre\u00ads\u00f3w p\u00f3\u0142tr\u00adwa\u00adnia. P\u00f3\u017aniej reszt\u00adkowe ilo\u015bci izotopu promie\u00adnio\u00adtw\u00f3r\u00adczego w pr\u00f3bce s\u0105 tak ma\u0142e, \u017ce czas pomiaru musia\u0142by by\u0107 niepro\u00adpor\u00adcjo\u00adnal\u00adnie d\u0142ugi. Na szcz\u0119\u00ad\u015bcie istniej\u0105 jednak pier\u00adwiastki promie\u00adnio\u00adtw\u00f3r\u00adcze o niezwy\u00adkle d\u0142ugim okre\u00adsie p\u00f3\u0142tr\u00adwa\u00adnia, kt\u00f3rych seria rozpadu jest r\u00f3wnie\u017c znana bardzo dok\u0142ad\u00adnie. Istniej\u0105 nawet izotopy, kt\u00f3rych okres p\u00f3\u0142tr\u00adwa\u00adnia jest d\u0142u\u017c\u00adszy ni\u017c wiek naszego Wszech\u00ad\u015bwiata (87<\/sup>Rb, T1\/2<\/sub>=48,8 miliarda lat).<\/p>\n

Najwi\u0119k\u00adsz\u0105 zalet\u0105 metody radio\u00adme\u00adtrycz\u00adnej jest jednak to, \u017ce badany obiekt mo\u017cna mierzy\u0107 r\u00f3wno\u00adle\u00adgle przy pomocy szere\u00adg\u00f3w rozpadu r\u00f3\u017cnych izoto\u00adp\u00f3w, co musi prowa\u00addzi\u0107 do por\u00f3w\u00adny\u00adwal\u00adnych wyni\u00adk\u00f3w, je\u015bli nie ma b\u0142\u0119du w podsta\u00adwo\u00adwych za\u0142o\u017ceniach.<\/p>\n<\/div>\n

Poni\u00ad\u017cej przed\u00adsta\u00adwiono niekt\u00f3re wa\u017cniej\u00adsze metody dato\u00adwa\u00adnia radiowego.<\/p>\n

Metoda radiow\u0119glowa<\/h3>\n

Metod\u0119 t\u0119 stosuje si\u0119 g\u0142\u00f3w\u00adnie do okre\u00ad\u015bla\u00adnia wieku obiek\u00adt\u00f3w orga\u00adnicz\u00adnych, kt\u00f3re nie s\u0105 star\u00adsze ni\u017c 50 000 lat. Obiekty orga\u00adniczne (tj. \u017cywe istoty) podczas swojego \u017cycia u\u017cywaj\u0105 w\u0119gla do budowy orga\u00adni\u00adzmu. Opr\u00f3cz trwa\u00ad\u0142ych izoto\u00adp\u00f3w w\u0119gla 12<\/sup>C i 13<\/sup>C u\u017cywaj\u0105 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c radio\u00adak\u00adtyw\u00adnego izotopu 14<\/sup>C w odpo\u00adwied\u00adniej propor\u00adcji. Obec\u00adnie stosu\u00adnek st\u0119\u017ce\u0144 12<\/sup>C + 13<\/sup>C do 14<\/sup>C wynosi oko\u0142o 1012. Pomimo \u017ce 14<\/sup>C ci\u0105gle rozpada si\u0119, jest on stale odtwa\u00adrzany w g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci atmos\u00adfery przez bombar\u00addo\u00adwa\u00adnie wyso\u00adko\u00adener\u00adge\u00adtycz\u00adnymi promie\u00adniami kosmicz\u00adnymi z 14<\/sup>N (14<\/sup>N + n \u2192 14<\/sup>C + p), tak \u017ce jego udzia\u0142 w powie\u00adtrzu pozo\u00adstaje prawie sta\u0142y:<\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Dop\u00f3ki orga\u00adnizm \u017cyje, zawsze u\u017cywa izoto\u00adp\u00f3w w\u0119gla do budowy swojego cia\u0142a w dok\u0142ad\u00adnie takiej propor\u00adcji. Jednak od chwili \u015bmierci nie nast\u0119\u00adpuje dalsze w\u0142\u0105cza\u00adnie w\u0119gla. A z powodu rozpadu promie\u00adnio\u00adtw\u00f3r\u00adczego udzia\u0142 radio\u00adak\u00adtyw\u00adnych izoto\u00adp\u00f3w w ca\u0142ko\u00adwi\u00adtej zawar\u00adto\u00ad\u015bci w\u0119gla w obiek\u00adcie zaczyna spada\u0107 od tego momentu w prze\u00adci\u0105gu 5730 \u00b1 40 lat do po\u0142owy pier\u00adwot\u00adnego st\u0119\u017ce\u00adnia. Izotop 14<\/sup>C rozpada si\u0119 przez rozpad \u03b2 na 14<\/sup>N, stabilny izotop azotu, a tak\u017ce elek\u00adtron i antyneutrino.<\/span><\/p>\n

Ponadto nale\u017cy wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 wp\u0142yw frak\u00adcjo\u00adno\u00adwa\u00adnia izoto\u00adp\u00f3w. Ozna\u00adcza to efekt pole\u00adga\u00adj\u0105cy na tym, \u017ce trzy izotopy 12<\/sup>C, 13<\/sup>C i 14<\/sup>C, z powodu r\u00f3\u017cnych mas, zacho\u00adwuj\u0105 si\u0119 nieco, ale mierzal\u00adnie, inaczej w proce\u00adsach fizycz\u00adnych i chemicz\u00adnych, co nale\u017cy skory\u00adgo\u00adwa\u0107 przy okre\u00ad\u015bla\u00adniu wieku.<\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Przy\u00adk\u0142ad: dato\u00adwa\u00adnie szkie\u00adletu ptaka metod\u0105 14<\/sup>C<\/strong> (znacz\u00adnie uprosz\u00adczone!): Dop\u00f3ki ptak spo\u017cy\u00adwa\u0142 pokarm, umiesz\u00adcza\u0142 izotopy w\u0119gla w swoich tkan\u00adkach w propor\u00adcji 1012. Jednak od momentu jego \u015bmierci, w przy\u00adk\u0142a\u00addzie nieco ponad 17 000 lat temu, nowy sup>14C<\/span> nie zosta\u00adwa\u0142 wch\u0142a\u00adniany, a obecny w tkance powoli si\u0119 rozpa\u00adda\u0142. Dzi\u015b, po 4 okre\u00adsach p\u00f3\u0142tr\u00adwa\u00adnia, w skamie\u00adnia\u00ad\u0142ych ko\u015bciach jest znacz\u00adnie mniej 14<\/sup>C ni\u017c za \u017cycia ptaka, wi\u0119c stosu\u00adnek stabil\u00adnych izoto\u00adp\u00f3w do ilo\u015bci 14<\/sup>C jest wielo\u00adkrot\u00adnie wy\u017cszy.<\/p>\n

Datowanie uranowo-torowe<\/h3>\n

Metoda uranowo-torowa opiera si\u0119 na radio\u00adak\u00adtyw\u00adnym rozpa\u00addzie izoto\u00adp\u00f3w uranu, kt\u00f3re podczas rozpadu prze\u00adkszta\u0142\u00adcaj\u0105 si\u0119 w tor (230<\/sup>Th). Matoda ta szcze\u00adg\u00f3l\u00adnie nadaje si\u0119 do bada\u00adnia obiek\u00adt\u00f3w nieorga\u00adnicz\u00adnych, takich jak osady wapienne (stalag\u00admity \/ stalak\u00adtyty) i opiera si\u0119 na fakcie, \u017ce radio\u00adak\u00adtywne izotopy uranu 235<\/sup>U (T1<\/span>\/2 = 703,8 mln lat) i 238<\/sup>U (T1<\/span>\/2 = 4,47 miliarda lat). lat) s\u0105 rozpusz\u00adczalne w wodzie, ale produkt rozpadu 230<\/sup>Th ju\u017c nie. Dzi\u0119ki tej meto\u00addzie dato\u00adwa\u00adnia mo\u017cna okre\u00ad\u015bli\u0107 wiek pr\u00f3bek znacz\u00adnie powy\u00ad\u017cej 500 000 lat.<\/p>\n

Datowanie rubidowo-strontowe<\/h3>\n

Okres p\u00f3\u0142tr\u00adwa\u00adnia rozpadu \u03b2 87<\/sup>Rb (izotopu macie\u00adrzy\u00adstego) do stabil\u00adnego izotopu potom\u00adnego 87<\/sup>Sr jest niezwy\u00adkle d\u0142ugi i wynosi oko\u0142o 48,8 miliarda lat. Metod\u0119 rubi\u00addowo-stron\u00adtow\u0105 stosuje si\u0119 zatem prawie wy\u0142\u0105cz\u00adnie do okre\u00ad\u015bla\u00adnia wieku starych ska\u0142 meta\u00admor\u00adficz\u00adnych i magmo\u00adwych. Dolna granica, przy kt\u00f3rej ta metoda nadal pozwala na wiary\u00adgodne okre\u00ad\u015ble\u00adnie wieku, to wiek 10 milio\u00adn\u00f3w lat.<\/p>\n

W celu dato\u00adwa\u00adnia okre\u00ad\u015bla si\u0119 stosunki 87<\/sup>Sr\/86<\/sup>Sr i 87<\/sup>Rb\/86<\/sup>Sr poszcze\u00adg\u00f3l\u00adnych mine\u00adra\u00ad\u0142\u00f3w w pr\u00f3bce i ca\u0142ej pr\u00f3bki. 86<\/sup>Sr s\u0142u\u017cy jako stabilny izotop odnie\u00adsie\u00adnia dla izotopu pochod\u00adnego. Okre\u00ad\u015ble\u00adnie ilo\u015bci nast\u0119\u00adpuje przy pomocy fluore\u00adscen\u00adcji rent\u00adge\u00adnow\u00adskiej, analizy akty\u00adwa\u00adcji neutro\u00adn\u00f3w (metody anali\u00adtyczne) lub za pomoc\u0105 spek\u00adtro\u00adme\u00adtrii mas.<\/span><\/p>\n

Dato\u00adwa\u00adnie rubi\u00addowo-stron\u00adtowe jest wa\u017cn\u0105 metod\u0105, ponie\u00adwa\u017c Rb i Sr mog\u0105 zast\u0105\u00adpi\u0107 pospo\u00adlite pier\u00adwiastki, takie jak K i Ca. Jest stoso\u00adwane szcze\u00adg\u00f3l\u00adnie w przy\u00adpadku grani\u00adt\u00f3w, mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c dato\u00adwa\u0107 sedy\u00admenty na podsta\u00adwie mine\u00adra\u00ad\u0142\u00f3w ilastych, kt\u00f3re powsta\u0142y na miej\u00adscu znale\u00adzi\u00adska, a tak\u017ce ska\u0142y solne powsta\u0142e w wyniku odpa\u00adro\u00adwa\u00adnia wody.<\/p>\n

Datowanie potasowo-argonowe<\/h3>\n

Dato\u00adwa\u00adnie pota\u00adsowo-argo\u00adnowe jest geo-kosmo\u00adchro\u00adno\u00adlo\u00adgiczn\u0105 metod\u0105 radio\u00adme\u00adtrycz\u00adnego okre\u00ad\u015bla\u00adnia wieku ska\u0142 i mete\u00adory\u00adt\u00f3w, w kt\u00f3rej wyko\u00adrzy\u00adstuje si\u0119 radio\u00adak\u00adtywny rozpad potasu-40 (40<\/sup>K) do argonu-40 (40<\/sup>Ar). Emiter beta 40<\/sup>K rozpada si\u0119 z okre\u00adsem p\u00f3\u0142tr\u00adwa\u00adnia 1,28 miliarda lat w 11% przy\u00adpad\u00adk\u00f3w do argonu-40, w 89% do wapnia-40. Potas wyst\u0119\u00adpuje w pospo\u00adli\u00adtych mine\u00adra\u00ad\u0142ach skal\u00adnych, takich jak mika, skale\u00adnie i horn\u00adblenda, dlatego ta tech\u00adnika dato\u00adwa\u00adnia jest cz\u0119sto z powo\u00addze\u00adniem stoso\u00adwana przy okre\u00ad\u015bla\u00adniu wieku ska\u0142 ziemskich.<\/p>\n

Datowanie argonowo-argonowe<\/h3>\n

Bardziej precy\u00adzyjn\u0105 odmian\u0105 jest metoda 39<\/sup>Ar-40<\/sup>Ar. W niej pr\u00f3bka nie musi by\u0107 dzie\u00adlona na dwie, mo\u017cli\u00adwie niere\u00adpre\u00adzen\u00adta\u00adtywne cz\u0119\u015bci, w celu oddziel\u00adnego ozna\u00adcze\u00adnia argonu i potasu. Ponadto zak\u0142\u00f3\u00adce\u00adnia w uk\u0142a\u00addzie izoto\u00adp\u00f3w pota\u00adsowo-argo\u00adno\u00adwych mo\u017cna wykry\u0107 bez koniecz\u00adno\u00ad\u015bci praco\u00adch\u0142on\u00adnego oddzie\u00adla\u00adnia mine\u00adra\u00ad\u0142\u00f3w. Nawet je\u015bli argon cz\u0119\u015bciowo si\u0119 rozpro\u00adszy\u0142, metoda ta mo\u017ce by\u0107 nadal stoso\u00adwana do pomiaru wiary\u00adgod\u00adnego \u201ewieku argonu\u201d, nawet na stosun\u00adkowo m\u0142odych ska\u0142ach.<\/p>\n

Badana pr\u00f3bka zostaje napro\u00admie\u00adnio\u00adwana szyb\u00adkimi neutro\u00adnami w reak\u00adto\u00adrze badaw\u00adczym (akty\u00adwa\u00adcja neutro\u00adn\u00f3w), w wyniku czego cz\u0119\u015b\u0107 39<\/sup>K obec\u00adnego w pr\u00f3bce jest prze\u00adkszta\u0142\u00adcana w 39<\/sup>Ar. W celu kali\u00adbra\u00adcji znany stan\u00addard mine\u00adralny (np. horn\u00adblenda) o znanym wieku zostaje napro\u00admie\u00adnio\u00adwy\u00adwany jako pr\u00f3bka por\u00f3w\u00adnaw\u00adcza. Pr\u00f3bki s\u0105 nast\u0119p\u00adnie stop\u00adniowo podgrze\u00adwane w okre\u00ad\u015blo\u00adnych stop\u00adniach tempe\u00adra\u00adtury, przy czym przy pomocy spek\u00adtro\u00adme\u00adtrii maso\u00adwej gazu oboj\u0119t\u00adnego mierzony jest stosu\u00adnek 39<\/sup>Ar do 40<\/sup>Ar w odga\u00adzo\u00adwa\u00adnym argo\u00adnie na poszcze\u00adg\u00f3l\u00adnych pozio\u00admach temperatury.<\/span><\/p>\n

Metoda 39<\/sup>Ar-40<\/sup>Ar umo\u017c\u00adli\u00adwia dato\u00adwa\u00adnie znacz\u00adnie nowszych wyda\u00adrze\u0144 ni\u017c trady\u00adcyjne dato\u00adwa\u00adnie pota\u00adsowo-argo\u00adnowe. W mi\u0119dzy\u00adcza\u00adsie zosta\u0142a dopra\u00adco\u00adwana do tego stop\u00adnia, \u017ce w 1997 roku mo\u017cna by\u0142o dato\u00adwa\u0107 pumeks z erup\u00adcji Wezu\u00adwiu\u00adsza, kt\u00f3ra znisz\u00adczy\u0142a Pompeje, na wiek 1925 \u00b1 94 lat. Odpo\u00adwiada to rokowi 72 ne, a zatem w ramach b\u0142\u0119du odpo\u00adwiada dacie histo\u00adrycz\u00adnej, kt\u00f3r\u0105 Pliniusz M\u0142od\u00adszy podaje \u2014 po prze\u00adli\u00adcze\u00adniu na kalen\u00addarz grego\u00adria\u0144\u00adski \u2014 jako rok 79 ne. Jedno\u00adcze\u00ad\u015bnie jednak metoda ta umo\u017c\u00adli\u00adwia r\u00f3wnie\u017c np. dato\u00adwa\u00adnie skamie\u00adnia\u00ad\u0142o\u00ad\u015bci homi\u00adni\u00adn\u00f3w licz\u0105\u00adcych miliony lat \u2014 takich jak znale\u00adzi\u00adska Ardi\u00adpi\u00adthe\u00adcus rami\u00addus \u2014 dla kt\u00f3rych metoda radio\u00adw\u0119\u00adglowa nie ma ju\u017c zastosowania.<\/p>\n

Datowanie uranowo-o\u0142owiowe<\/h3>\n

Dato\u00adwa\u00adnie uranowo-o\u0142owiowe jest obec\u00adnie najpow\u00adszech\u00adniej stoso\u00adwan\u0105 metod\u0105 bezwzgl\u0119d\u00adnego dato\u00adwa\u00adnia forma\u00adcji geolo\u00adgicz\u00adnych. Opr\u00f3cz d\u0142ugiego okresu p\u00f3\u0142tr\u00adwa\u00adnia uranu, g\u0142\u00f3wn\u0105 zalet\u0105 tej metody jest to, \u017ce mo\u017cna zasto\u00adso\u00adwa\u0107 dwie serie rozpa\u00add\u00f3w, ka\u017cda zaczy\u00adna\u00adj\u0105ca si\u0119 od izoto\u00adp\u00f3w uranu, a ko\u0144cz\u0105ca si\u0119 kilkoma etapami po\u015bred\u00adnimi z izoto\u00adpami o\u0142owiu:<\/p>\n

    \n
  1. Seria uranowo-radowa: 238<\/sup>U \u2192\u2026 \u2192 206<\/sup>Pb (okres p\u00f3\u0142tr\u00adwa\u00adnia: 4,5 miliarda lat)<\/li>\n
  2. Seria uran-aktyn: 235<\/sup>U \u2192\u2026 \u2192 207<\/sup>Pb (okres p\u00f3\u0142tr\u00adwa\u00adnia: 704 milio\u00adn\u00f3w lat)<\/li>\n<\/ol>\n

    R\u00f3\u017cne niesta\u00adbilne produkty rozpadu w tej serii s\u0105 znacz\u00adnie kr\u00f3t\u00adko\u00adtrwal\u00adsze ni\u017c odpo\u00adwiedni izotop uranu na pocz\u0105tku serii. Dlatego tylko okresy p\u00f3\u0142tr\u00adwa\u00adnia izoto\u00adp\u00f3w uranu odgry\u00adwaj\u0105 zasad\u00adni\u00adcz\u0105 rol\u0119 w okre\u00ad\u015bla\u00adniu wieku.<\/span><\/p>\n

    Ze wzgl\u0119du na r\u00f3\u017cne szyb\u00adko\u00ad\u015bci rozpadu stosu\u00adnek tych dw\u00f3ch izoto\u00adp\u00f3w zmie\u00adnia\u0142 si\u0119 w spos\u00f3b ci\u0105g\u0142y w ci\u0105gu histo\u00adrii Ziemi. Na tej podsta\u00adwie mo\u017cna obli\u00adczy\u0107 ich stosu\u00adnek w dowol\u00adnym momen\u00adcie histo\u00adrii Ziemi. [KHB<\/span>]<\/p>\n<\/details>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Istnieje wiele metod okre\u00ad\u015bla\u00adnia wieku obiek\u00adt\u00f3w, takich jak arte\u00adfakty (tj. przed\u00admioty wytwo\u00adrzone przez cz\u0142o\u00adwieka), z\u0142o\u017ca mine\u00adra\u00ad\u0142\u00f3w lub substan\u00adcji orga\u00adnicz\u00adnych lub skamie\u00adnia\u00ad\u0142o\u00ad\u015bci. Zasad\u00adni\u00adczo dzieli si\u0119 je na wzgl\u0119dne i bezwzgl\u0119dne okre\u00ad\u015ble\u00adnia wieku. Przy ka\u017cdym okre\u00ad\u015ble\u00adniu wieku wyniki s\u0105 wery\u00adfi\u00adko\u00adwane innymi meto\u00addami w celu wykry\u00adcia sprzecz\u00adno\u00ad\u015bci, a tym samym wyklu\u00adcze\u00adnia b\u0142\u0119d\u00f3w. Stra\u00adty\u00adgra\u00adfia Ta metoda opiera si\u0119 na prawie stra\u00adty\u00adgra\u00adfii. Jest to nauka o kolej\u00adno\u00ad\u015bci i kontek\u00adstu warstw w arche\u00adolo\u00adgii lub pale\u00adon\u00adto\u00adlo\u00adgii. Wynika\u2026<\/p>\n

    \u2026mehr dazu<\/i><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_lmt_disableupdate":"no","_lmt_disable":"no","wp_typography_post_enhancements_disabled":false,"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-553","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-exkurse"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.2","language":"pl","enabled_languages":["de","fr","gb","pl"],"languages":{"de":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"fr":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"gb":{"title":false,"content":false,"excerpt":false},"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false}}},"modified_by":"Marianne Mauch","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/evolutionsweg.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/553","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/evolutionsweg.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/evolutionsweg.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/evolutionsweg.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/evolutionsweg.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=553"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/evolutionsweg.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/553\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/evolutionsweg.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=553"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/evolutionsweg.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=553"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/evolutionsweg.de\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=553"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}